SJÓNAUKI – TÍMARIT UM MYNDLIST, 2009
Hverju safnar þú, Níels?
Engu fyrir sjálfan mig, nema næturgestum! Á fátt af veraldlegu góssi. Aftur á móti starfar Safnasafnið eftir ákveðinni söfnunarstefnu sem byggir á markmiðum í skipulagsskrá, og fyrir það söfnum við Magnhildur verkum eftir alþýðulistarmenn, uppfinningamenn og hagleiksmenn og höfum í seinni tíð lagt áherslu á að nálgast framsækna myndlist sem skarast við alþýðulist eða tengist öðru því sem er til í geymslum safnsins og gerir það kynþokkafyllra
Hvernig eða eftir hvaða leiðum fer Safnasafnið til að fá verkin og hlutina?
Sumir gestir vilja óðir og uppvægir gefa það sem þeim þykir vænt um, er hæfilega stórt og fer vel í lófa eða leggja má við vanga sér til yndis, aðrir arfleifð afkastamikilla ættingja og vina. Áður fyrr ferðuðumst við um landið og heimsóttum fólk sem við höfðum frétt að byggi til fína hluti, keyptum af því og settum á sýningar, en núna höfum við augun hjá okkur þótt við liggjum ekki beinlínis fyrir mönnum til að fanga eigur þeirra
Á hverju byggist ákvörðunin um val á verki inn í safneignina?
Hvort það passar inn í, sé þess virði, hvort við eigum að byrja á einhverju nýju eða efla það sem fyrir er
Hvað kveikir í ykkur?
Svara þér í hálfkæringi: Safnarar afla forða til að bæta afkomu sína, bjarga hverfandi minjum og menningu og staðfesta mikilvægi arfleifðarinnar fyrir komandi kynslóðum, skapa verðmæti, hafa yfirsýn, ágirnast hégóma, þarfnast athygli, þjást af öryggisleysi, og í versta falli alvarlegum sjúkdómi, fangar eigin söfnunarfíknar!
Að hverju leitið þið? Fyrirfinnst eitthvað sem þið hafið engan áhuga á? Þar vísa ég til þess að Safnasafnið hýsir líka leikföng, brúður og ýmis konar handverk.
Við leitum að stykki sem getur staðið sjálfstætt og heillað skoðandann. Gott er að eiga ýmislegt sérkennilegt og geggjað í pokahorninu, því einn smáhlutur í rými getur lyft sýningu, gert útslagið. Sumt af því sem við kaupum eða þiggjum er ekki endilega á áhugasviði okkar, annað hleypur óvænt inn því það á sér ýmsa möguleika og hróflar við því sem fyrir er, ögrar og hneykslar, sem er auðvitað snilld í gagnvirku, lifandi safni
Þú hefur sett fram ákveðna kenningu sem nefnist Hringferill myndlistar. Kenningin framkallar núning á milli alþýðulistar og samtímalistar og afnemur jafnvel mörkin á milli þeirra. Liggur þessi kenning til grundvallar í starfsemi Safnasafnsins?
Varla, en Hringferill myndlistar er gagnlegur leiðarvísir, ég nota hann meðal annars við tölvuskráningu verka í safninu. Hingað til hafa menn leitt hann hjá sér, kannski hræddir við að falla í flokkana Aðdáun og Vana - sem flestir tilheyra - ekki tilbúnir að takast á við krefjandi listsköpun, dóla frekar í handverki við hrifningu kunningja sinna. Flott hjá þér að taka upp þráðinn því okkur Íslendingum er vandi á höndum í listgreiningu. Ég hef þó engan áhuga á því að draga verk í dilkinn minn ef þau tilheyra öðrum - hef sagt á prenti að orðið alþýðulist sé vafasamt þótt við notum það, og dugi sem samheiti - en margt í miðjumoði myndlistarinnar er á vafasömu róli og allt í lagi að hnippa í það - kannski kveikja bál?
Hver var hvatinn að hugmyndum þínum um Hringferil myndlistar?
Ég hafði lengi reynt að finna leið fyrir safnið til að skilgreina myndlist, hverju nafni sem hún nefnist, fannst ábyrgðarleysi að gera það ekki, þótt aðrir safnstjórar séu sáttir. Niðurstaðan varð þetta einfalda 16 þátta kerfi sem hægt er að nota til að átta sig á margbreytni tjáningar og úrvinnslu. Stefnur og tækni skipta ekki meginmáli, miklu frekar þær margþættu tilfinningar sem vakna hjá höfundi verksins og snerta þann sem skoðar. Frumleiki og Sakleysi eru útgangspunktar í Hringferli myndlistar, sjálfsprottnir, nokkurs konar hliðstæður og andstæður í sömu andrá. Svipað gildir reyndar um aðra þætti hringsins, þeir tengjast og spegla hver annan, og stundum er þáttur tvíhliða, eða lykill að tvenns konar myndgerð
Er einhvers konar listsköpun sem fellur jafnvel ekki inn í greiningarkerfið?
Nei, en ég þvertek þó ekki fyrir að einhvers staðar leynist verk sem erfitt er að þrýsta í flokk, en væri þá á jaðri tveggja samkvæmt kerfinu
Eru einhverjar sér íslenskar aðstæður sem framkalla líkindi á milli verka alþýðulistarmannsins og samtímalistarmannsins í Hugmyndaferli myndlistar?
Nei. Ég set fram tilgátu, það er ákveðið flæði í henni, núningur eins og þú orðar það, því eitt leiðir af öðru og margt er skylt innbyrðis og útbyrðis. Hugleiðingar mínar ýta frekar undir skilning en nákvæma flokkun, eru hjálpartæki, ekki úrslitavald, þó kannski sé þörf á slíku, því að einhverra hluta vegna hefur orðið til samþykki innan opinbera listgeirans, reist á vanþekkingu, og slegin skjaldborg um það, að þeir sem gangi í listaháskóla stígi umsvifalaust upp til himna og missi tengsl við alþýðuna, jafnvel jarðlífið. Hvað er til dæmis svona merkilegt við Jón Stefánsson, annað en fáeinir tímar í læri hjá Cezanne, 15 sæmileg málverk? Seljum hin! Eru þeir Ásgrímur Jónsson og Þórarinn B. Þorláksson ekki hlið við hlið á básum í landslagsfjósinu? Óþarfi að púkka mikið upp á þá! En bráðnauðsynlegt að minnast á það hér að öflugasti alþýðulistarmaður landsins hefur lengst af verið talinn með þessum ,,frumkvöðlum”: Jóhannes Kjarval. Þó var enginn þeirra í takti við tímann nema Finnur Jónsson, örstutta stund, erlendis eftir nám. Líklega er þessi upphafning partur af sjálfstæði þjóðarinnar, að miða sig við áberandi stærð, styrkja fólk í trúnni á mátt sinn og megin. Andstæðan við þetta er þá feimnin við að ræða um barnaníð í bókum Halldórs Laxness. Gekk Halldór í skóla til að læra fag sitt? Nei. Er hann þá alþýðuskáld? Hvar er samasemmerkið? Íslendingar eru ekki nógu beinskeyttir í gagnrýni og verðmætamati, það vantar í þá ýmsa parta fagurfræðinnnar, jafnvel í listfræðingana. Við þurfum að reisa bjartsýnisbrýr á milli skýjaborganna og sópa lygi og hroka úr skúmaskotum safnanna
Já, áhugavert! Útskýrðu alþýðulistarmanninn Kjarval. Hann er jafnvel skýjaborg?
Að minnsta kosti mjög hátt uppi. Ég vakti einhvern tíma athygli á því í spjalli hjá Listaklúbbnum Selmu - það hefði mátt sneiða vanþóknun félaganna með sveðju. Dásamleg stund fyrir mig, ógleymanleg. En gættu að því að ég slæ ekki hugmyndum mínum fram til að gera lítið úr þjóðfrægum málara og stuða aðdáendur hans, heldur til að vekja fólk af dvala og fá það til að velta því fyrir sér hvort fyrri tíma menn hafi misskilið kallinn - og marga aðra - lyft honum á rangan stall, sumir líklega til að halda uppi verði á verkum hans, nema afstraktlistin hafi sópað til hans fylgi?
Það sem einkenndi líf og list Kjarvals var einlægni hans, barnslegt hrifnæmi, hrekkleysi og samúð með lífríkinu, hæfileiki til að þroska myndlist sína innan vissra marka með óheftu ímyndunarafli. Nálgun hans var blátt áfram, sterk og karlmannleg, en um leið djúp og tilfinningarík. Eins og þú veist þreifaði Kjarval fyrir sér í þeim stefnum sem voru efstar á baugi í byrjun 20. aldar en fann ekki samhljóm við tíðarandann. Eftir leit og tilraunir sem leiddu til fáeinna grípandi mynda, hvarf Kjarval til upprunans, heim til Íslands. Hann virðist síðan hafa misst tökin á ákveðnum tímabilum sem leiddi til þess að myndsýn hans þrengdist listþróunar- og lífeðlisfræðilega, hvort heldur sem var á pappír eða striga - og verkin urðu snöggtum betri fyrir vikið. Sjónarröndin minnkaði uns hún varð næstum því að striki ofar fjallsbrún, hver skiki var nýttur með samþjöppun forma og samliggjandi sveiglínum, huldufólk birtist upp úr þurru, teikningin varð óbundnari kunnáttunni, óglögg og sundurlaus, jafnvel öldruð og sundurslitin, en ávallt hrífandi. Þetta eru allt þekkt og viðurkennd heilkenni í fræðunum
Hvað um manninn sjálfan?
Þú hefur sjálfsagt heyrt sögur af uppátækjum Kjarvals á almannafæri, sem sumir vilja kalla gjörninga, einnig frábær tilsvör og innlegg í dagblöðum. Hegðun hans var sérkennileg og ögrandi og átti sér auðvitað andsvar í tímabundinni truflun en var tekin gild sem frumlegir stælar, því listamenn hlutu að vera öðruvísi en annað fólk á þeim tíma. Opinberlega varð Kjarval þannig þungamiðja athygli og frétta, hin andríka og seiðmagnaða mýta sem menn löðuðust ósjálfrátt að til að leita svara við áleitnum spurningum. Málverk Kjarvals var óður til hins smáa og veikburða, nærmynd af lífi sem lá fyrir fótum hans og leið ósjálfrátt inn í hraun og mosa. Návist verunnar, líkami og andlit, varð felumynd innan landslagsins og vinsælt af fólki að leita hana uppi. Aðdáendur Kjarvals lentu þar af leiðandi margir í blindgötu, þeir upphófu náttúrubarnið sem fæddist í sárri fátækt, var komið fyrir hjá vandalausum í fjarska, ólst upp við harðræði, vann í vosbúð og amstri, braust úr örbirgð til frama. Þeir bjuggu til hugsjóna- og yfirlistarmanninn sem varpaði öllu burtu til þess að geta helgað sig köllun sinni og unnið þjóð og landi stórfenglegt gagn. Þetta átti hann að hafa gert með því að efla með sér nýja skynjun á landinu, skerpt útsýn, nálægð og dýpt, formað tærleikann með litum, gefið verki sínu ilm og áferð, samsamast landinu fullkomlega og skilyrðislaust - sem er rétt. Þeir eltu hann á röndum og tíndu upp gullkornin sem hann stráði í kringum sig. Hvaðeina sem meistari þeirra sagði gripu þeir á lofti, lítillátir, þakklátir, auðmjúkir og lotningarfullir, jafnvel þótt því væri feykt sem einskisverðu fisi út í bláinn. Allt varð háfleyg viska, ljóð, allífið sjálft. Þeir léku á hörpu sorgar og trega, aðskilnað Kjarvals frá konu og ungum börnum, og lýstu því fjálglega að harmur hans væri hafinn yfir spurn og vafa, og hefði breyst í samlíðan með guðlegri sköpun. Þetta var gert í góðri trú og sannfæringu um mikilleik málarans, hann snart strengi sálarinnar öðruvísi en aðrir höfðu gert, veitti mönnum hlutdeild í fegurð ofar mannúðlegri kröfu
Hljómar eins og goðsögn?
Já - þú fyrirgefur hvað ég er langorður, en málið er brýnt, því þegar við höggvum á þennan hnút þá leysast hinir af sjálfu sér, áreynslulaust. Í áratugi stóð Kjarval einn í hrauninu, fugl með útbreidda vængi, fjarri þróun og umbrotum, tignaður sem skurðgoð. Matthías Johannesen og Thor Vilhjálmsson rituðu miklar bækur um ljúfling sinn, svo næmir menn á undursamleik hans, ekki síður snjallir sjálfir, og hlóðu varnarvirki orðkynngi í kringum hann gegn vonsku veraldar og fláræði heimskra manna, sem þyrpast að englum til að knésetja þá og merja úr þeim gáfuna, og hafi þeir heila þökk fyrir - þrátt fyrir gruggið sem rann í kjölfarið
Hvernig var Kjarval tekið á alþjóðavettvangi? Sem furðufugli?
Íslenskir ráðamenn, lambakjötsalar og fiskútflytjendur hafa lengi reynt að markaðssetja Kjarval erlendis - sem samtímalistamann - en aldrei tekist, með einni undantekningu, en öfugum formerkjum: Rússar sáu strax að eitthvað var bogið við barnið þegar sýning á verkum hans var sett upp í Moskvu um árið og spurðu uppnumdir og ákafir: Eigið þið Íslendingar fleiri svona heillandi alþýðumálara? Lífsverk Kjarvals féll sem flís í þjóðarsálina þar eystra, þunglyndið, söknuðurinn, harmurinn og tjáningardýptin. Því miður var svo afhjúpandi spurningu mætt með kuldalegri þögn í virðulegum listhúsum fyrir sunnan - líklega af sömu furðufuglum sem halda að 30 þúsund ára gömul hellamálverk hafi verið gerð af lærðum listamönnum. Kjarval virðist hafa tekið viðbragð gegn áföllum og unnið sig út úr þeim með því að tjá reynslu sína, en hann var ekki í skyldleik við þróun myndlistarinnar, hvorki á Íslandi né úti í heimi. En við getum með sanni viðurkennt hann sem einn mesta meistara í alþýðulist veraldar fyrr og síðar, óumdeilanlegan snilling sem náði mikilfenglegum hæðum, og hljótum því að spyrja: Er ekki kominn tími til að íslenska þjóðin kynni Kjarval sem slíkan og afli honum viðurkenningar heimsins, styðji hann niður af stallinum, í stað þess að einangra hann sem staðbundið fyrirbæri á Íslandi? Um leið gætu fjölmargir listamenn andað léttar og aflagt trúna á samtímalistarmanninn í sér, tilbúninginn, enda hafa þeir ekkert með hann að gera. Rifjum snöggvast upp að Pablo Picasso fór hamförum þegar hann skipti um konur, og var þá eins og þyrmdi yfir hann sjúkleg heift, hann svívirti þær í nýjustu verkum sínum og tók flugið – yfir í Viðbragð samkvæmt tilgátu minni. Mætti í leiðinni athuga hvort Cobra-maðurinn Carl Henning Pedersen sitji ekki nálægt Kjarval; svona yndislegur málari - og ætli félagar hans hafi ekki haft ávæning af bernskunni líka
Eru þá hugsanlega alls engin mörk á milli....er öll samtímalist alþýðulist?
Langt í frá, en margt er á reiki og sitthvað skóli og sköpun. Samtímalistin líður nokkuð fyrir það hvað ungir listamenn eru stundum fráhverfir fegurðarmati, akademískum gildum, nefni líkamann sem dæmi, þeim finnst hann gamaldags, hafa ekki lært um bein og vöðva, eða slípað sitt tölt, og þess vegna er fígúran í verkum þeirra tilbrigði við skrípamyndir og alþjóðlega bjögun á líkama mannsins. Ef þú skoðar Stemmingu í tilgátu minni sérðu strax hvað ég meina. Fólk nýkomið úr listaskólum gerir líka oft óþroskaða hluti, vísvitandi eða óafvitandi, hugmyndin er á reiki, tilfinningin óglögg, handbragðið stirðbusalegt, efnisvalið rangt. Mér dettur í hug uppreisn gegn hópefli skólans, að skera sig úr, vera í essinu sínu. Þá eru alltof margir eldri listamenn háðir hugmyndaheimi og tækni sem þeir gjörþekkja, og eiga stundum erfitt með að brjóta sig lausa úr þeim álögum. Mig langar til að segja frá sýningu sem Harpa Björnsdóttir átti hugmynd að og vann að ásamt Ólöfu Nordal fyrir nokkrum árum og þær kölluðu Ferðafuðu. Þær fengu þátttakendum afmarkað rými og viti menn: Skyndilega brutust vanafastar sálir inn úr súld og bjuggu til verk sem vísuðu fram á við og báru mörg keim af alþýðulist. Hins vegar eigum við frábæra listamenn sem aldrei gengu í listaskóla en vinna rökrétt, nefni af handahófi Kristján Guðmundsson og Gunnar Örn Gunnarsson
Hvernig sérðu Safnasafnið og safneignina þróast?
Það er brýnt að ráða að því starfsfólk, svo það geti sinnt hlutverkum sínum samkvæmt skipulagsskrá, en eins og kunnugt er vinnum við Magnhildur launalaus öll þau verk sem við treystum okkur í. Innan þriggja ára vil ég því sjá fólk að störfum við safnstjórn, fjármálastjórn og markaðsmál, forvörslu, safnvörslu og rannsóknir, húsvörslu, fræðslu, kynningu og útgáfu, umsjón með gestamóttöku, safnbúð og veitingasal, alls átta manns, og verktaka til að sinna sérfræðistörfum og sýningarstjórn. Mér finnst það eðlileg krafa á hendur ríkisvaldinu að það útvegi fé til að standa straum af þessum kostnaði, því Safnasafnið heldur utan um svo mikilvægan málaflokk innan íslenskrar menningar að það er auðvitað skylda að sinna honum með reisn. Með þessu starfsfólki yrði safnið fljótt komið í hóp 14 öflugustu alþýðulistarsafna heims. Safneignin á eftir að styrkjast, því nú eru uppi þreifingar um að fá hingað þúsundir verka, nefni þó engin nöfn. Ég held að enn fleiri framsækin listaverk bætist við safnið, sérstaklega þau sem skarast við alþýðulist, eða eru gerð undir áhrifum þjóðlegra minna, eins og við þekkjum vel í verkum fjölmargra listamanna. Ég vil nánari samvinnu við stofnanir syðra, tiltek Listaháskóla Íslands, en þó sérstaklega Nýlistasafnið sem hefur á undraskömmum tíma risið úr ösku í eldsmiðju djarfra hugmynda
Huginn Þór Arason, myndlistarmaður, Reykjavík
Hverju safnar þú, Níels?
Engu fyrir sjálfan mig, nema næturgestum! Á fátt af veraldlegu góssi. Aftur á móti starfar Safnasafnið eftir ákveðinni söfnunarstefnu sem byggir á markmiðum í skipulagsskrá, og fyrir það söfnum við Magnhildur verkum eftir alþýðulistarmenn, uppfinningamenn og hagleiksmenn og höfum í seinni tíð lagt áherslu á að nálgast framsækna myndlist sem skarast við alþýðulist eða tengist öðru því sem er til í geymslum safnsins og gerir það kynþokkafyllra
Hvernig eða eftir hvaða leiðum fer Safnasafnið til að fá verkin og hlutina?
Sumir gestir vilja óðir og uppvægir gefa það sem þeim þykir vænt um, er hæfilega stórt og fer vel í lófa eða leggja má við vanga sér til yndis, aðrir arfleifð afkastamikilla ættingja og vina. Áður fyrr ferðuðumst við um landið og heimsóttum fólk sem við höfðum frétt að byggi til fína hluti, keyptum af því og settum á sýningar, en núna höfum við augun hjá okkur þótt við liggjum ekki beinlínis fyrir mönnum til að fanga eigur þeirra
Á hverju byggist ákvörðunin um val á verki inn í safneignina?
Hvort það passar inn í, sé þess virði, hvort við eigum að byrja á einhverju nýju eða efla það sem fyrir er
Hvað kveikir í ykkur?
Svara þér í hálfkæringi: Safnarar afla forða til að bæta afkomu sína, bjarga hverfandi minjum og menningu og staðfesta mikilvægi arfleifðarinnar fyrir komandi kynslóðum, skapa verðmæti, hafa yfirsýn, ágirnast hégóma, þarfnast athygli, þjást af öryggisleysi, og í versta falli alvarlegum sjúkdómi, fangar eigin söfnunarfíknar!
Að hverju leitið þið? Fyrirfinnst eitthvað sem þið hafið engan áhuga á? Þar vísa ég til þess að Safnasafnið hýsir líka leikföng, brúður og ýmis konar handverk.
Við leitum að stykki sem getur staðið sjálfstætt og heillað skoðandann. Gott er að eiga ýmislegt sérkennilegt og geggjað í pokahorninu, því einn smáhlutur í rými getur lyft sýningu, gert útslagið. Sumt af því sem við kaupum eða þiggjum er ekki endilega á áhugasviði okkar, annað hleypur óvænt inn því það á sér ýmsa möguleika og hróflar við því sem fyrir er, ögrar og hneykslar, sem er auðvitað snilld í gagnvirku, lifandi safni
Þú hefur sett fram ákveðna kenningu sem nefnist Hringferill myndlistar. Kenningin framkallar núning á milli alþýðulistar og samtímalistar og afnemur jafnvel mörkin á milli þeirra. Liggur þessi kenning til grundvallar í starfsemi Safnasafnsins?
Varla, en Hringferill myndlistar er gagnlegur leiðarvísir, ég nota hann meðal annars við tölvuskráningu verka í safninu. Hingað til hafa menn leitt hann hjá sér, kannski hræddir við að falla í flokkana Aðdáun og Vana - sem flestir tilheyra - ekki tilbúnir að takast á við krefjandi listsköpun, dóla frekar í handverki við hrifningu kunningja sinna. Flott hjá þér að taka upp þráðinn því okkur Íslendingum er vandi á höndum í listgreiningu. Ég hef þó engan áhuga á því að draga verk í dilkinn minn ef þau tilheyra öðrum - hef sagt á prenti að orðið alþýðulist sé vafasamt þótt við notum það, og dugi sem samheiti - en margt í miðjumoði myndlistarinnar er á vafasömu róli og allt í lagi að hnippa í það - kannski kveikja bál?
Hver var hvatinn að hugmyndum þínum um Hringferil myndlistar?
Ég hafði lengi reynt að finna leið fyrir safnið til að skilgreina myndlist, hverju nafni sem hún nefnist, fannst ábyrgðarleysi að gera það ekki, þótt aðrir safnstjórar séu sáttir. Niðurstaðan varð þetta einfalda 16 þátta kerfi sem hægt er að nota til að átta sig á margbreytni tjáningar og úrvinnslu. Stefnur og tækni skipta ekki meginmáli, miklu frekar þær margþættu tilfinningar sem vakna hjá höfundi verksins og snerta þann sem skoðar. Frumleiki og Sakleysi eru útgangspunktar í Hringferli myndlistar, sjálfsprottnir, nokkurs konar hliðstæður og andstæður í sömu andrá. Svipað gildir reyndar um aðra þætti hringsins, þeir tengjast og spegla hver annan, og stundum er þáttur tvíhliða, eða lykill að tvenns konar myndgerð
Er einhvers konar listsköpun sem fellur jafnvel ekki inn í greiningarkerfið?
Nei, en ég þvertek þó ekki fyrir að einhvers staðar leynist verk sem erfitt er að þrýsta í flokk, en væri þá á jaðri tveggja samkvæmt kerfinu
Eru einhverjar sér íslenskar aðstæður sem framkalla líkindi á milli verka alþýðulistarmannsins og samtímalistarmannsins í Hugmyndaferli myndlistar?
Nei. Ég set fram tilgátu, það er ákveðið flæði í henni, núningur eins og þú orðar það, því eitt leiðir af öðru og margt er skylt innbyrðis og útbyrðis. Hugleiðingar mínar ýta frekar undir skilning en nákvæma flokkun, eru hjálpartæki, ekki úrslitavald, þó kannski sé þörf á slíku, því að einhverra hluta vegna hefur orðið til samþykki innan opinbera listgeirans, reist á vanþekkingu, og slegin skjaldborg um það, að þeir sem gangi í listaháskóla stígi umsvifalaust upp til himna og missi tengsl við alþýðuna, jafnvel jarðlífið. Hvað er til dæmis svona merkilegt við Jón Stefánsson, annað en fáeinir tímar í læri hjá Cezanne, 15 sæmileg málverk? Seljum hin! Eru þeir Ásgrímur Jónsson og Þórarinn B. Þorláksson ekki hlið við hlið á básum í landslagsfjósinu? Óþarfi að púkka mikið upp á þá! En bráðnauðsynlegt að minnast á það hér að öflugasti alþýðulistarmaður landsins hefur lengst af verið talinn með þessum ,,frumkvöðlum”: Jóhannes Kjarval. Þó var enginn þeirra í takti við tímann nema Finnur Jónsson, örstutta stund, erlendis eftir nám. Líklega er þessi upphafning partur af sjálfstæði þjóðarinnar, að miða sig við áberandi stærð, styrkja fólk í trúnni á mátt sinn og megin. Andstæðan við þetta er þá feimnin við að ræða um barnaníð í bókum Halldórs Laxness. Gekk Halldór í skóla til að læra fag sitt? Nei. Er hann þá alþýðuskáld? Hvar er samasemmerkið? Íslendingar eru ekki nógu beinskeyttir í gagnrýni og verðmætamati, það vantar í þá ýmsa parta fagurfræðinnnar, jafnvel í listfræðingana. Við þurfum að reisa bjartsýnisbrýr á milli skýjaborganna og sópa lygi og hroka úr skúmaskotum safnanna
Já, áhugavert! Útskýrðu alþýðulistarmanninn Kjarval. Hann er jafnvel skýjaborg?
Að minnsta kosti mjög hátt uppi. Ég vakti einhvern tíma athygli á því í spjalli hjá Listaklúbbnum Selmu - það hefði mátt sneiða vanþóknun félaganna með sveðju. Dásamleg stund fyrir mig, ógleymanleg. En gættu að því að ég slæ ekki hugmyndum mínum fram til að gera lítið úr þjóðfrægum málara og stuða aðdáendur hans, heldur til að vekja fólk af dvala og fá það til að velta því fyrir sér hvort fyrri tíma menn hafi misskilið kallinn - og marga aðra - lyft honum á rangan stall, sumir líklega til að halda uppi verði á verkum hans, nema afstraktlistin hafi sópað til hans fylgi?
Það sem einkenndi líf og list Kjarvals var einlægni hans, barnslegt hrifnæmi, hrekkleysi og samúð með lífríkinu, hæfileiki til að þroska myndlist sína innan vissra marka með óheftu ímyndunarafli. Nálgun hans var blátt áfram, sterk og karlmannleg, en um leið djúp og tilfinningarík. Eins og þú veist þreifaði Kjarval fyrir sér í þeim stefnum sem voru efstar á baugi í byrjun 20. aldar en fann ekki samhljóm við tíðarandann. Eftir leit og tilraunir sem leiddu til fáeinna grípandi mynda, hvarf Kjarval til upprunans, heim til Íslands. Hann virðist síðan hafa misst tökin á ákveðnum tímabilum sem leiddi til þess að myndsýn hans þrengdist listþróunar- og lífeðlisfræðilega, hvort heldur sem var á pappír eða striga - og verkin urðu snöggtum betri fyrir vikið. Sjónarröndin minnkaði uns hún varð næstum því að striki ofar fjallsbrún, hver skiki var nýttur með samþjöppun forma og samliggjandi sveiglínum, huldufólk birtist upp úr þurru, teikningin varð óbundnari kunnáttunni, óglögg og sundurlaus, jafnvel öldruð og sundurslitin, en ávallt hrífandi. Þetta eru allt þekkt og viðurkennd heilkenni í fræðunum
Hvað um manninn sjálfan?
Þú hefur sjálfsagt heyrt sögur af uppátækjum Kjarvals á almannafæri, sem sumir vilja kalla gjörninga, einnig frábær tilsvör og innlegg í dagblöðum. Hegðun hans var sérkennileg og ögrandi og átti sér auðvitað andsvar í tímabundinni truflun en var tekin gild sem frumlegir stælar, því listamenn hlutu að vera öðruvísi en annað fólk á þeim tíma. Opinberlega varð Kjarval þannig þungamiðja athygli og frétta, hin andríka og seiðmagnaða mýta sem menn löðuðust ósjálfrátt að til að leita svara við áleitnum spurningum. Málverk Kjarvals var óður til hins smáa og veikburða, nærmynd af lífi sem lá fyrir fótum hans og leið ósjálfrátt inn í hraun og mosa. Návist verunnar, líkami og andlit, varð felumynd innan landslagsins og vinsælt af fólki að leita hana uppi. Aðdáendur Kjarvals lentu þar af leiðandi margir í blindgötu, þeir upphófu náttúrubarnið sem fæddist í sárri fátækt, var komið fyrir hjá vandalausum í fjarska, ólst upp við harðræði, vann í vosbúð og amstri, braust úr örbirgð til frama. Þeir bjuggu til hugsjóna- og yfirlistarmanninn sem varpaði öllu burtu til þess að geta helgað sig köllun sinni og unnið þjóð og landi stórfenglegt gagn. Þetta átti hann að hafa gert með því að efla með sér nýja skynjun á landinu, skerpt útsýn, nálægð og dýpt, formað tærleikann með litum, gefið verki sínu ilm og áferð, samsamast landinu fullkomlega og skilyrðislaust - sem er rétt. Þeir eltu hann á röndum og tíndu upp gullkornin sem hann stráði í kringum sig. Hvaðeina sem meistari þeirra sagði gripu þeir á lofti, lítillátir, þakklátir, auðmjúkir og lotningarfullir, jafnvel þótt því væri feykt sem einskisverðu fisi út í bláinn. Allt varð háfleyg viska, ljóð, allífið sjálft. Þeir léku á hörpu sorgar og trega, aðskilnað Kjarvals frá konu og ungum börnum, og lýstu því fjálglega að harmur hans væri hafinn yfir spurn og vafa, og hefði breyst í samlíðan með guðlegri sköpun. Þetta var gert í góðri trú og sannfæringu um mikilleik málarans, hann snart strengi sálarinnar öðruvísi en aðrir höfðu gert, veitti mönnum hlutdeild í fegurð ofar mannúðlegri kröfu
Hljómar eins og goðsögn?
Já - þú fyrirgefur hvað ég er langorður, en málið er brýnt, því þegar við höggvum á þennan hnút þá leysast hinir af sjálfu sér, áreynslulaust. Í áratugi stóð Kjarval einn í hrauninu, fugl með útbreidda vængi, fjarri þróun og umbrotum, tignaður sem skurðgoð. Matthías Johannesen og Thor Vilhjálmsson rituðu miklar bækur um ljúfling sinn, svo næmir menn á undursamleik hans, ekki síður snjallir sjálfir, og hlóðu varnarvirki orðkynngi í kringum hann gegn vonsku veraldar og fláræði heimskra manna, sem þyrpast að englum til að knésetja þá og merja úr þeim gáfuna, og hafi þeir heila þökk fyrir - þrátt fyrir gruggið sem rann í kjölfarið
Hvernig var Kjarval tekið á alþjóðavettvangi? Sem furðufugli?
Íslenskir ráðamenn, lambakjötsalar og fiskútflytjendur hafa lengi reynt að markaðssetja Kjarval erlendis - sem samtímalistamann - en aldrei tekist, með einni undantekningu, en öfugum formerkjum: Rússar sáu strax að eitthvað var bogið við barnið þegar sýning á verkum hans var sett upp í Moskvu um árið og spurðu uppnumdir og ákafir: Eigið þið Íslendingar fleiri svona heillandi alþýðumálara? Lífsverk Kjarvals féll sem flís í þjóðarsálina þar eystra, þunglyndið, söknuðurinn, harmurinn og tjáningardýptin. Því miður var svo afhjúpandi spurningu mætt með kuldalegri þögn í virðulegum listhúsum fyrir sunnan - líklega af sömu furðufuglum sem halda að 30 þúsund ára gömul hellamálverk hafi verið gerð af lærðum listamönnum. Kjarval virðist hafa tekið viðbragð gegn áföllum og unnið sig út úr þeim með því að tjá reynslu sína, en hann var ekki í skyldleik við þróun myndlistarinnar, hvorki á Íslandi né úti í heimi. En við getum með sanni viðurkennt hann sem einn mesta meistara í alþýðulist veraldar fyrr og síðar, óumdeilanlegan snilling sem náði mikilfenglegum hæðum, og hljótum því að spyrja: Er ekki kominn tími til að íslenska þjóðin kynni Kjarval sem slíkan og afli honum viðurkenningar heimsins, styðji hann niður af stallinum, í stað þess að einangra hann sem staðbundið fyrirbæri á Íslandi? Um leið gætu fjölmargir listamenn andað léttar og aflagt trúna á samtímalistarmanninn í sér, tilbúninginn, enda hafa þeir ekkert með hann að gera. Rifjum snöggvast upp að Pablo Picasso fór hamförum þegar hann skipti um konur, og var þá eins og þyrmdi yfir hann sjúkleg heift, hann svívirti þær í nýjustu verkum sínum og tók flugið – yfir í Viðbragð samkvæmt tilgátu minni. Mætti í leiðinni athuga hvort Cobra-maðurinn Carl Henning Pedersen sitji ekki nálægt Kjarval; svona yndislegur málari - og ætli félagar hans hafi ekki haft ávæning af bernskunni líka
Eru þá hugsanlega alls engin mörk á milli....er öll samtímalist alþýðulist?
Langt í frá, en margt er á reiki og sitthvað skóli og sköpun. Samtímalistin líður nokkuð fyrir það hvað ungir listamenn eru stundum fráhverfir fegurðarmati, akademískum gildum, nefni líkamann sem dæmi, þeim finnst hann gamaldags, hafa ekki lært um bein og vöðva, eða slípað sitt tölt, og þess vegna er fígúran í verkum þeirra tilbrigði við skrípamyndir og alþjóðlega bjögun á líkama mannsins. Ef þú skoðar Stemmingu í tilgátu minni sérðu strax hvað ég meina. Fólk nýkomið úr listaskólum gerir líka oft óþroskaða hluti, vísvitandi eða óafvitandi, hugmyndin er á reiki, tilfinningin óglögg, handbragðið stirðbusalegt, efnisvalið rangt. Mér dettur í hug uppreisn gegn hópefli skólans, að skera sig úr, vera í essinu sínu. Þá eru alltof margir eldri listamenn háðir hugmyndaheimi og tækni sem þeir gjörþekkja, og eiga stundum erfitt með að brjóta sig lausa úr þeim álögum. Mig langar til að segja frá sýningu sem Harpa Björnsdóttir átti hugmynd að og vann að ásamt Ólöfu Nordal fyrir nokkrum árum og þær kölluðu Ferðafuðu. Þær fengu þátttakendum afmarkað rými og viti menn: Skyndilega brutust vanafastar sálir inn úr súld og bjuggu til verk sem vísuðu fram á við og báru mörg keim af alþýðulist. Hins vegar eigum við frábæra listamenn sem aldrei gengu í listaskóla en vinna rökrétt, nefni af handahófi Kristján Guðmundsson og Gunnar Örn Gunnarsson
Hvernig sérðu Safnasafnið og safneignina þróast?
Það er brýnt að ráða að því starfsfólk, svo það geti sinnt hlutverkum sínum samkvæmt skipulagsskrá, en eins og kunnugt er vinnum við Magnhildur launalaus öll þau verk sem við treystum okkur í. Innan þriggja ára vil ég því sjá fólk að störfum við safnstjórn, fjármálastjórn og markaðsmál, forvörslu, safnvörslu og rannsóknir, húsvörslu, fræðslu, kynningu og útgáfu, umsjón með gestamóttöku, safnbúð og veitingasal, alls átta manns, og verktaka til að sinna sérfræðistörfum og sýningarstjórn. Mér finnst það eðlileg krafa á hendur ríkisvaldinu að það útvegi fé til að standa straum af þessum kostnaði, því Safnasafnið heldur utan um svo mikilvægan málaflokk innan íslenskrar menningar að það er auðvitað skylda að sinna honum með reisn. Með þessu starfsfólki yrði safnið fljótt komið í hóp 14 öflugustu alþýðulistarsafna heims. Safneignin á eftir að styrkjast, því nú eru uppi þreifingar um að fá hingað þúsundir verka, nefni þó engin nöfn. Ég held að enn fleiri framsækin listaverk bætist við safnið, sérstaklega þau sem skarast við alþýðulist, eða eru gerð undir áhrifum þjóðlegra minna, eins og við þekkjum vel í verkum fjölmargra listamanna. Ég vil nánari samvinnu við stofnanir syðra, tiltek Listaháskóla Íslands, en þó sérstaklega Nýlistasafnið sem hefur á undraskömmum tíma risið úr ösku í eldsmiðju djarfra hugmynda
Huginn Þór Arason, myndlistarmaður, Reykjavík
