Ýmislegt um brúður að fornu og nýju
Brúður eru spegilmyndir manna, ígildi þeirra og verndarar, vinir barna, trúarstoðir, kennslugögn og verkfæri til góðs og ills. Brúður hafa líklega fylgt manninum frá örófi alda en komu fyrst í ljós þegar opnaðar voru grafir þjóða sem bjuggu við hagstæð veðurfarsleg skilyrði, eins og t.d. í Egyptalandi, myndir úr leir og tré sem sýna þræla, bændur, iðnaðarmenn og presta að störfum
Brúður hafa verið táknmyndir í trúarlegum athöfnum svo langt sem sagan nær. Aztekar lögðu brúður á grafir, sem reyndar er enn gert í Perú. Hefð er fyrir notkun brúðunnar í helgisiðum Hopi-indjána í norðausturhluta Arizona í Bandaríkjunum: feður og frændur klæðast búningum og grímum í anda hins forna siðar og dansa á hátíðum í gervi Sotuqnangu himinguðs, Masao friðarguðs, Kwanitaqa hliðvarðarguðs Undirheima og Alosaka frjósemisguðs. Dansararnir útbúa sérstakar brúður (dýrgripi) sem þeir gefa börnum ættarinnar og eiga að vera þeim fyrirmyndir í trúarlegu uppeldi og leiðsögn í lífinu. Engar tvær brúður eru eins og eru þær unnar út frá ákveðnum grunnþáttum er spanna minnst 266 atriði í formum og litum, línum, táknum, efnum og skreytingum - og ræður skipan þeirra innan heildarinnar
Forn-Keltar reistu gríðarstórar brúður úr timbri, tróðu inn í þær misyndisfólki og kveiktu í guðunum til dýrðar. Brúður eru sagðar boða harm og áhamingju í Írak. Á Kyrrahafseyjum eru þær víða notaðar í voodoo-galdri og prjónum stungið í líkamsparta slíkra táknmynda fólks sem t. d. er ætlað að taka veiki til viðvörunar, ellegar deyja
Víða í Asíu eru strengja- og stangarbrúður notaða í leikhúsum til að segja ævintýri og dæmisögur eða leggja út af innansveitarlífi og viðburðum, jafnvel undir áþján og hersetu
Í flestum Afríkuríkjum er brúðan tákn tilbeiðslu og frjósemi og hlutverk hennar margslungið í lífi kvenna jafnt sem karla Í Sýrlandi hengja ungar stúlkur brúður út í glugga til að auglýsa að þær séu komnar á giftingaraldurinn
Í Evrópu hefur brúðan þróast með allt öðrum hætti, þar er hún birtingarmynd þjóðfélagsstigans, stöðutákn sem lýtur breytingum og tíðaranda. Sunnudagsbrúður voru teknar úr hillum á efnaðri heimilum og börnum leyft að halda á þeim undir eftirliti fóstra sinna. Aðalskonur og aðrar hefðarfrúr fengu sendar brúður heim frá tískuhúsum og pöntuðu sér kjóla, nærföt og fylgihluti eftir þeim, og eru til upplýsingar um þetta frá 14. öld. Má ef til vill álykta sem svo að þessar brúður séu fyrirmyndir nútíma sýningarstúlkna og fegurðardrottninga?
Evrópskri brúðugerð er oft skipt niður í tímabil, nokkuð misjafnt eftir því hver skráir: 1700-1850 sáust trébrúður í Þýskalandi, og frá 1830, brúður úr pappamassa, klæddar þjóðbúningum, einnig í Þýskalandi, og á sama tíma brúður frá Konunglegu postulínsverksmiðjunni í Kaupmannahöfn og enskar brúður úr óglerjuðu postulíni. 1880 franskar tískubrúður og telpnabrúður, 1890-1900 franskar og þýskar barna- og unglingabrúður, 1900-1920 brúður sem líkjast börnum. 1902 vakti brúðan Lady Betty Modish mikla athygli í tískuheiminum í Boston, fylgdu henni margir búningar og aukahlutir. Ein af fyrstu barnastjörnunum, Shirley Temple, var tekin til fyrirmyndar að brúðu sem seldist í risaskömmtum víða um heim. Upp frá því hafa brúður verið fjöldaframleiddar sem vörumerki, oftast háðar tískusveiflum: Vogue-brúðurnar Ginny, Ginnette, Jeff og Jill 1948, Barbie 1959, Sindy 1960, og svo hver af annarri
Með tilkomu sjónvarpsins fengu brúðurnar nýtt hlutverk, fyrst hand- og fingrabrúðir í barnatímum, en síðar vélvæddar eins og t.d. Prúðuleikararnir, og brúðurnar í Latabæ sem hafa verið færðar yfir í kvikmyndaformið og markaðssettar víða erlendis
Á vaxmyndasöfnum eru stundarfrægðar- og heimssögulegar persónur klæddar upp og hafðar til sýnis, og nákvæmar minni eftirlíkingar seldar gestum
Brúður eru hjálpartæki kynlífsins, aðrar notaðar við öryggispróf á bílum. Þær eru tindátar, trúðar, dvergar, minnismerki, verðir á húsþökum, stafnlíkneski, dúkkulísur og pappamerki í líki lögreglu, poppgoða og stjórnmálamanna, fuglahræður, skilti yfir búðardyrum, fatagínur, hitapokar, hylki utan um klósettpappír, handföng á göngustöfum og sippuböndum
Á síðust árum hafa brúður fengið meira vægi í leikjum barna og unglinga sem safnheildir af persónum í kvikmyndum og myndasögum: Batman og Robin, Superman, Spiderman og hetjum úr tæknibrellumyndum: Star Wars, Star Trek, Ninja og Ghost Busters, að ógleymdu Disneylandi
Erfitt getur reynst að greina á milli brúðu og höggmyndar eða setja einhver hugmyndaleg takmörk. Efnisnotkun beggja gerða er jafn fjölbreytt og sundurleit, hugurinn að baki áþekkur í sumum tilfellum. Sem dæmi má nefna þýsku listakonuna Karin Sander sem er höfundur að að 100 styttum í hlutföllunum 1:10, hárnákvæmt tölvuskönnuðum í líkingu lifandi fólks, sem hefur hlotið frægð á sínum punkti. Stytturnar voru að öllu leyti búnar til í sjálfvirkum vélum og líta út fyrir að vera á mörkum höggmyndar og listrænnar brúðu
Brúðan dregur dám af höggmyndinni þegar hún er unnin af listfengi og frjórri hugkvæmni, höggmyndin færist yfir í brúðudeildina ef höfundur hennar missir sjónar á kröfuhörðum tilgangi sínum: að skapa einstakt, frumlegt listaverk
Brúður eru spegilmyndir manna, ígildi þeirra og verndarar, vinir barna, trúarstoðir, kennslugögn og verkfæri til góðs og ills. Brúður hafa líklega fylgt manninum frá örófi alda en komu fyrst í ljós þegar opnaðar voru grafir þjóða sem bjuggu við hagstæð veðurfarsleg skilyrði, eins og t.d. í Egyptalandi, myndir úr leir og tré sem sýna þræla, bændur, iðnaðarmenn og presta að störfum
Brúður hafa verið táknmyndir í trúarlegum athöfnum svo langt sem sagan nær. Aztekar lögðu brúður á grafir, sem reyndar er enn gert í Perú. Hefð er fyrir notkun brúðunnar í helgisiðum Hopi-indjána í norðausturhluta Arizona í Bandaríkjunum: feður og frændur klæðast búningum og grímum í anda hins forna siðar og dansa á hátíðum í gervi Sotuqnangu himinguðs, Masao friðarguðs, Kwanitaqa hliðvarðarguðs Undirheima og Alosaka frjósemisguðs. Dansararnir útbúa sérstakar brúður (dýrgripi) sem þeir gefa börnum ættarinnar og eiga að vera þeim fyrirmyndir í trúarlegu uppeldi og leiðsögn í lífinu. Engar tvær brúður eru eins og eru þær unnar út frá ákveðnum grunnþáttum er spanna minnst 266 atriði í formum og litum, línum, táknum, efnum og skreytingum - og ræður skipan þeirra innan heildarinnar
Forn-Keltar reistu gríðarstórar brúður úr timbri, tróðu inn í þær misyndisfólki og kveiktu í guðunum til dýrðar. Brúður eru sagðar boða harm og áhamingju í Írak. Á Kyrrahafseyjum eru þær víða notaðar í voodoo-galdri og prjónum stungið í líkamsparta slíkra táknmynda fólks sem t. d. er ætlað að taka veiki til viðvörunar, ellegar deyja
Víða í Asíu eru strengja- og stangarbrúður notaða í leikhúsum til að segja ævintýri og dæmisögur eða leggja út af innansveitarlífi og viðburðum, jafnvel undir áþján og hersetu
Í flestum Afríkuríkjum er brúðan tákn tilbeiðslu og frjósemi og hlutverk hennar margslungið í lífi kvenna jafnt sem karla Í Sýrlandi hengja ungar stúlkur brúður út í glugga til að auglýsa að þær séu komnar á giftingaraldurinn
Í Evrópu hefur brúðan þróast með allt öðrum hætti, þar er hún birtingarmynd þjóðfélagsstigans, stöðutákn sem lýtur breytingum og tíðaranda. Sunnudagsbrúður voru teknar úr hillum á efnaðri heimilum og börnum leyft að halda á þeim undir eftirliti fóstra sinna. Aðalskonur og aðrar hefðarfrúr fengu sendar brúður heim frá tískuhúsum og pöntuðu sér kjóla, nærföt og fylgihluti eftir þeim, og eru til upplýsingar um þetta frá 14. öld. Má ef til vill álykta sem svo að þessar brúður séu fyrirmyndir nútíma sýningarstúlkna og fegurðardrottninga?
Evrópskri brúðugerð er oft skipt niður í tímabil, nokkuð misjafnt eftir því hver skráir: 1700-1850 sáust trébrúður í Þýskalandi, og frá 1830, brúður úr pappamassa, klæddar þjóðbúningum, einnig í Þýskalandi, og á sama tíma brúður frá Konunglegu postulínsverksmiðjunni í Kaupmannahöfn og enskar brúður úr óglerjuðu postulíni. 1880 franskar tískubrúður og telpnabrúður, 1890-1900 franskar og þýskar barna- og unglingabrúður, 1900-1920 brúður sem líkjast börnum. 1902 vakti brúðan Lady Betty Modish mikla athygli í tískuheiminum í Boston, fylgdu henni margir búningar og aukahlutir. Ein af fyrstu barnastjörnunum, Shirley Temple, var tekin til fyrirmyndar að brúðu sem seldist í risaskömmtum víða um heim. Upp frá því hafa brúður verið fjöldaframleiddar sem vörumerki, oftast háðar tískusveiflum: Vogue-brúðurnar Ginny, Ginnette, Jeff og Jill 1948, Barbie 1959, Sindy 1960, og svo hver af annarri
Með tilkomu sjónvarpsins fengu brúðurnar nýtt hlutverk, fyrst hand- og fingrabrúðir í barnatímum, en síðar vélvæddar eins og t.d. Prúðuleikararnir, og brúðurnar í Latabæ sem hafa verið færðar yfir í kvikmyndaformið og markaðssettar víða erlendis
Á vaxmyndasöfnum eru stundarfrægðar- og heimssögulegar persónur klæddar upp og hafðar til sýnis, og nákvæmar minni eftirlíkingar seldar gestum
Brúður eru hjálpartæki kynlífsins, aðrar notaðar við öryggispróf á bílum. Þær eru tindátar, trúðar, dvergar, minnismerki, verðir á húsþökum, stafnlíkneski, dúkkulísur og pappamerki í líki lögreglu, poppgoða og stjórnmálamanna, fuglahræður, skilti yfir búðardyrum, fatagínur, hitapokar, hylki utan um klósettpappír, handföng á göngustöfum og sippuböndum
Á síðust árum hafa brúður fengið meira vægi í leikjum barna og unglinga sem safnheildir af persónum í kvikmyndum og myndasögum: Batman og Robin, Superman, Spiderman og hetjum úr tæknibrellumyndum: Star Wars, Star Trek, Ninja og Ghost Busters, að ógleymdu Disneylandi
Erfitt getur reynst að greina á milli brúðu og höggmyndar eða setja einhver hugmyndaleg takmörk. Efnisnotkun beggja gerða er jafn fjölbreytt og sundurleit, hugurinn að baki áþekkur í sumum tilfellum. Sem dæmi má nefna þýsku listakonuna Karin Sander sem er höfundur að að 100 styttum í hlutföllunum 1:10, hárnákvæmt tölvuskönnuðum í líkingu lifandi fólks, sem hefur hlotið frægð á sínum punkti. Stytturnar voru að öllu leyti búnar til í sjálfvirkum vélum og líta út fyrir að vera á mörkum höggmyndar og listrænnar brúðu
Brúðan dregur dám af höggmyndinni þegar hún er unnin af listfengi og frjórri hugkvæmni, höggmyndin færist yfir í brúðudeildina ef höfundur hennar missir sjónar á kröfuhörðum tilgangi sínum: að skapa einstakt, frumlegt listaverk
